MENU An Luttikholt
Masterclass schrijven 2026

8-15 juni 2026

Een persoonlijk verslag

Vooraf

Vanzelfsprekend schrijf ik me weer in voor de masterclass onder leiding van Manon Uphoff en Iris van Vliet in Vizinada (Istrië, Kroatië)1. Thema: De mythe van het objectieve: voorbij het individu. Ondertitel: We zetten niet de mens maar het leven centraal.

Trouw werk ik thuis aan het opgegeven huiswerk: ik lees de teksten, download films en bekijk die, en ik bepaal welk hoofdstuk uit mijn volgende boek op de snijtafel gaat. Die drieduizend woorden stuur ik vooruit. In de feedback van Manon en Iris raakt één woord me: vertragen. 

Vertragen? In de tekst die ik daar onder handen wil nemen ga ik personages letterlijk én figuurlijk meer aankleden, dialogen verdiepen en de context oplichten, passend maken. De lezer verleiden door de arena van de vertelling in balans te brengen met de gebeurtenissen waardoor de lezer gelooft dat het echt is gebeurd. Sterker nog, het kan niet anders dan zó zijn gegaan. 

Dat is een mooie opgave. Daarnaast wil ik de vertelling aardser maken, niet alleen omdat het gaat over de geschiedenis van een stuk grond – familiekapitaal – , maar ik wil de vertelling diepgaander maken, een spade dieper gaan waardoor de voorvallen, die een halve eeuw overspannen, indringender worden. Daartoe ben ik geïnspireerd door een voorstelling van ITA: De wand, naar de roman van Marlen Haushofer, geschreven in 1968. Christ Nietveld bevindt zich gedurende de hele voorstelling in een grote bak vol donkere aarde en verbeeldt op een sobere maar effectieve manier het indringende verhaal. Hoe ze totaal onverwacht zich afgesneden weet van de wereld door een onbreekbare glazen wand. Af en toe gebruikt ze kleine attributen om te suggereren dat er een hond, een koe, poes en soms ook voorwerpen zijn. Het lichtontwerp doet de rest. Prachtige voorstelling2. Buiten is het eerste wat ik zeg: ‘Hoe aards kan aards zijn.’ Als ik later lees dat we in onze schrijfweek de beweging maken van Ego naar Eco voel ik een beetje waarover dat kan gaan. 

Genoeg voornemens dus en veel om over na te denken. Op 8 juni reis ik naar Kroatië.

Aan het werk

De essentie van een schrijfweek is de onderdompeling. Een volle week met alle aandacht en energie werken aan mijn tekst op een ideale plek, in een schitterende omgeving en met heerlijk eten. Om me heen toegewijde anderen die allemaal met schrijven bezig zijn. Op de eerste avond geven we elkaar een inkijkje in de tekst waaraan ieder van ons gaat werken. De beginwoorden van mijn hoofdstuk uitspreken in deze kring doet wonderen. Het zijn maar een paar minuten, eerst krijg ik een rood hoofd, even later hoor ik zelf waar het ritme hapert of waar het juist lekker loopt. Bij het laatste deel is het de kunst niet sneller te gaan lezen. Vertragen. Heel stimulerend. Gedurende de week zullen we dat nog drie keer doen. 

In mijn support-groepje van vier mensen leg ik alinea’s voor en lees ik mee met wat zij hebben geschreven. Dat is spannend. Hoe reageren ze op mijn werk? Hoe reageer ik op dat van hen? 

De lessen en de persoonlijke schrijfbegeleiding van Manon en Iris werken verdiepend. 

Films bekijken en deze bespreken3, close-reading van boeken van Annie Ernaux4, Nan Shephard en Annie Dillard maken dat mijn hoofd langzaamaan omloopt van de ideeën. 

Concentreren, focussen op de tekst waaraan ik werk: hoofdstuk 6. In deze setting durf ik meer.

Observatieoefening 

Opdracht: ga tien minuten in de schommelstoel buiten op het terras zitten, neem het uitzicht in je op en schrijf wat je ziet. Dénkt te zien, maak ik ervan. Alle groepsleden nemen om de beurt plaats in die stoel en maken aantekeningen. ’s Middags is er tijd om die uit te werken. Na het diner lezen we de 180 woorden die we hebben geschreven aan elkaar voor. 
Een kleine toelichting op mijn stukje dat hieronder staat. Een van de deelnemers sprak enthousiast over zijn voorkeur voor het lezen en schrijven van horror. Dat verbaasde me, vooral omdat ik nog nooit iemand had ontmoet met die passie. Niet mijn keuze. Mijn ogen knijp ik dicht als het spannend wordt in een film, en horror? Nog nooit gezien. Het moet gezegd: de tekst die hij de eerste avond heeft voorgelezen is heftig maar vooral geloofwaardig. Kan ik mijn grens verleggen en dat genre verkennen? Proberen.

Onderstaande foto is het vertrekpunt voor de oefening.

Uit de schoorsteen van het hoogste gebouw van het middelste dorp aan de overkant… kwam rook, vette blauwe kwalm. Dit had ze nog nooit gezien. De geur was vreemd en indringend. De geluiden die ze hoorde waren angstwekkend. Met niets te rijmen. Wat gebeurde daar? Wat werd er verbrand? Wie lieten het leven door die pijp?

Johanna had handen te kort om over haar oren, neus en mond te plaatsen. De ogen sluiten, rechtsomkeer maken en vertrekken zou het meest logische zijn… Haar voeten wilden niet. Er moest toch iemand heldhaftig blijven staan om straks te kunnen getuigen, woorden te geven aan het ongelooflijke. Golven bloed stroomden de berg af naar het watertje beneden. In een mum van tijd was het daar rood, paarsrood. Mannen pisten erin, sloegen elkaar hard op de schouders, lachten scherp en keihard. Geen van hen had tanden in de mond. 

In de verte vluchtte een vrouw met twee baby’s in een kinderwagen. Haar vette haren wapperden om haar heen. Het gekrijs uit haar mond was ijzingwekkend.

Tot de horizon zwarte lucht vol met vogels die in de meest vreemde formaties in alle richtingen vlogen. 

Schrijfoefening. 

In een ochtendsessie spreken we uitvoerig over de schijfstijl van Annie Ernaux aan de hand van een fragment uit De jaren. De opdracht is nu om te oefenen in haar neutrale, vlakke stijl – l’écriture plate. Schrijf een verhaal in maximaal 180 woorden met onderstaande foto als vertrekpunt. Hier moet ik toch even over nadenken. Zinnen uit de masterclass die ochtend resoneren na. ‘De pen als camera; de camera als pen.’ In mijn aantekeningenboekje lees ik: ‘De stijl van Ernaux is ogenschijnlijk objectief.’ ‘Camera secure door observatie.’ ‘Het is een nieuwe manier van schrijven, alsof het afstandelijk is.’ 

Onderstaande foto is het vertrekpunt voor de oefening.


Nietsvermoedend hadden ze ja gezegd op de vraag van de baas of ze een speciale opdracht wilden vervullen.

Wat ze in de kamer aantroffen zou hen voor de rest van hun leven bijblijven, terwijl de gendarmerie al veel had opgeruimd. Zoveel bloed, zoveel aarde moest worden weggeschrapt. Het hield niet op. De aarde, fantaseerden ze hardop, kwam vast uit de profielzolen van de laarzen van die schoften. De afdrukken stonden hoog op de muur boven het bed.

Geen van de komende gasten zou kunnen zien wat er was gebeurd, behalve als ze het grote schilderij boven het bed weghaalden. Daar zat nog bloed, dat niet verdween, zelfs niet na drie lagen dekkende verf. Soit

De buren hadden niets gehoord, zeiden ze. De zwarte auto die in alle vroegte wegreed was hen wel opgevallen. Verbaasd vertelden ze aan iedereen die het wilde horen dat er twee, ja twéé lijkzakken in de auto waren gepropt.   

Strakker dan gewoonlijk lieten de twee kamermeiden 212 achter zich. Tegen elke instructie in lieten ze de ramen van de kamer ver open staan.

Annie Ernaux, De jaren 

Als ik later thuis dit boek in zijn geheel lees begrijp ik pas wat wordt bedoeld met ‘camera secure met observatie’. Het volgende fragment maakt dat duidelijk (overigens een ander fragment dan we lazen in de schrijfweek.)

Op die zwart-witfoto liggen op de voorgrond, plat op de buik, drie meisjes en een jongen, alleen hun bovenlichaam is zichtbaar, de rest verdwijnt buiten beeld. Achter hen twee jongens, de een voorovergebogen, zich aftekenend tegen de lucht, de ander die knielt en een van de meisjes met zijn gestrekte arm lijkt te kietelen (…) 

Zij is het meisje in het midden, met haar haar in banen langs haar hoofd naar achteren getrokken in navolging van George Sand en met brede, blote schouders, de ‘vrouwelijkste’ (…)

Het is een tijd van doorwaakte nachten, van discussies in bars en kamers in de stad, gevolgd door halfnaakt geflikflooi tot op de drempel van onvoorzichtigheid (…)

Ernaux beschrijft nauwgezet en objectief een foto, doet en passant mededelingen over de tijd waarin deze is genomen. Gaandeweg wordt het me duidelijk dat de ‘zij’ in de tweede alinea het hoofdpersonage van deze vertelling is. We mogen aannemen Ernaux zelf, die zichzelf objectiveert door het beschrijven van de foto. De pen als camera. In het hele boek komt het woord ‘ik’ niet voor (behalve in dialogen), terwijl het over een en dezelfde persoon gaat. Leerzaam.

Vertragen?

Gaandeweg de week wordt voor mij het woord ‘vertragen’ op een andere manier actueel. Het krijgt een diepere betekenis. Vertragen in het leven dat ik leid? Dat is lastiger dan een vertelling, een dialoog of een handeling van een personage daarin vertragen. Regelmatig stel ik me, als bijna tachtigjarige, de vraag hoeveel tijd  ik nog heb. Misschien moet ik me wel haasten om nog (!) te doen wat ik graag wil. Komt er nog een boek na De aarde laat zich niet dwingen? Ergens in mijn brein is een gebied waar een nieuw verhaal wordt aangemaakt. Nog geen idee waarover dat zal gaan. Dus opschieten? Is vertragen een keuze? 

Mijn rug heeft dat veel beter begrepen en probeert me duidelijk te maken dat ik móét vertragen. Gelukkig hoor ik de boodschap op tijd en erken dat ik in de schrijfweek verrek van de pijn, die niet te negeren is en zichtbaar wordt voor anderen. In de werkruimte regelt Iris een fantastische stoel zodat ik daar pijnloos kan zitten. Paracetamol doet de rest. Toegeven dat het is zoals het is werkt verzachtend, accepteren dat anderen op me letten ook; allemaal nieuw. De pijn wordt (daardoor?) minder. Gelukkig. Vertragen in meerdere betekenissen. (Op een andere plek op deze site heb ik hierover uitvoeriger geschreven.)

Van ego naar eco. 

In een scene van een van de films die we bekijken ligt een vrouw languit in het gras, langzaam gaat ze daarin op net zo lang tot haar contouren verdwijnen en zij onzichtbaar wordt. Ze is onderdeel van de natuur geworden. De scène grijpt me aan, het is de volledige overgave aan de natuur die me raakt. Waarom? Omdat ik me niet kan voorstellen dat ik zelf plat in het gras of in het bos ga liggen. De theatervoorstelling De wand heeft eenzelfde effect. De levende berg raakt me ook al zo. Wat zou ik graag aan de hand van de ik-figuur hebben gewandeld in De levende berg, opgaan in de overweldigende natuur van Schotland die zij beschrijft, midden vorige eeuw. 

Buitenshuis zijn is me in mijn jeugd altijd voorgespiegeld als angstwekkend, daar nadert altijd gevaar. Dat buiten ben ik nu op een nieuwe manier aan het verkennen. De straat en de wereld verken ik al lang. De echte natuur binnengaan is relatief nieuw. Al wandelend heb ik het bos tot me genomen, ik kan er zijn, ik weet de weg, ik voel me er zelfs thuis. Op stap met iemand die alles van vogels weet is heerlijk, zij leert me niet alleen over vogelgeluiden maar ook het verschil tussen een haas en een konijn. Ik bedoel maar, ik kom van ver. De kraanvogels heb ik zelf ontdekt, het moment dat ze in Frankrijk boven mijn hoofd vliegen staat in mijn geheugen gegrift, de tranen liepen die eerste keer over mijn wangen, het waren er duizenden en duizenden, het hield niet op, er klonk oorverdovend gekrijs. Nu hoor ik ze al in de verte aankomen, ren naar buiten, tuur in de verte en roep ‘Kijk, kijk… Daar.’ Ze zijn een symbool geworden voor mijn verbinding met buiten. Recent zag ik de film Agatha’s Almanac, het documentaire-portret van de zelfredzame, hoogbejaarde Canadese Agatha (93) die op haar familieboerderij van haar moestuin leeft. Alweer een film waarin de natuur en het dagelijkse leven worden getoond in zijn gewoonheid, niet realtime maar wel seizoen na seizoen. Prachtig. Halverwege de film hoor ik de kraanvogels in de verte, zeg zelfs hardop: ‘Kraanvogels’. Ik ben niet de enige, naarmate de scène vordert hoor ik in het donker de een na de ander zeggen: ‘Kraanvogels’.

Uitgerekend ik schrijf De aarde laat zich niet dwingen, een roman over het leven op een groot boerenbedrijf waar alle uitdagingen van de natuur aan de orde zijn. Hoe aards wil je het hebben? Het kan niet toevallig zijn dat dit thema me te pakken heeft. 

Laatste avond.

Voor de vierde keer zitten we in een kring op het terras, anti-muggenvuurtjes doen hun best de stekers op afstand te houden. Iedereen heeft zeven minuten de tijd om in de masterclassopgedane ervaringen te delen en wat van de tekst waaraan is gewerkt voor te lezen. Je hoort de verschillen. 

In de aan mij toebedeelde minuten lees ik voor uit De aarde laat zich niet dwingen, een deel van hoofdstuk 6. Met dank aan Evert die Erfgoed een saaie titel vond en met deze veel betere kwam. 

*



65

De aarde spreekt

2026

De zwarte tas die ze van Gerdien heeft gekregen is altijd in de buurt, hangt over haar schouder als ze buitenshuis is, binnen over een stoel. Er zit bijna niks in. Wat heeft ze nou nodig als ze de straat op gaat? De telefoon, huissleutels, een paar inlegkruisjes voor het geval dát en een pakje zakdoekjes. Die spullen passen met gemak in haar jas met te veel zakken. Maar nee, het moet in die tas ook al is het ding zelf zwaarder dan wat ze erin stopt. 

De tas is een wapen geworden tussen haar en de wereld, ze plaatst die altijd op een lege stoel rechts naast zich. Welbewust. Alleen een doortastend persoon doet een poging daar te gaan zitten, alsof eropis geschreven: ‘Don’t even think about it.’ Soms zegt ze tegen iemand die kijkt naar de stoel met de tas: ‘Ze komt zo.’ Dat werkt. 

Als Gerdien een kamer binnenkwam veranderde er iets in de ruimte, mensen keken op of staarden naar haar, konden haar niet loslaten. Je zag ze denken: Wie is dít? Haar aanwezigheid is gebleven. Vaak vertellen vriendinnen dat ze van Gerdien hebben gedroomd, of dat ze in moeilijke tijden zomaar even in de buurt is geweest. Ook nu is zij het die bepaalt wanneer ze er is, meestal op de achtergrond kan ze ineens midden in de kamer voor haar neus zweven. Dat maakt haar leven draaglijk. Nou ja, draaglijk?

De plannen die ze samen hadden voor na de pensionering zijn verdroogd, vergeten. Het is niet leuk alleen te reizen als je verlangt naar reizen met z’n tweeën. Met haar. Een groepsreis? Nee, dan maar niet op pad. Als de hand van Gerdien niet in de buurt is hoeft het niet, bovendien veel te inspannend, ze is vierentachtig en helaas, het is waar, de krachten nemen af, de onverwachte ongemakken van het lichaam maken wrevelig, soms onzeker.

Samen hebben ze weleens om zich heen gekeken naar een andere woning. Geen enkel huis of appartement kon de vergelijking met hun huidige droomhuis doorstaan. Ruim zes jaar na Gerdiens dood hakt ze de knoop door. Nu is ze nog sterk genoeg. 

Hun bed, de stoel waarin Gerdien graag zat, haar Chinese rode ladenkast, wat spullen uit haar eigen kamer en een paar kunstwerken verhuizen mee. Natuurlijk mogen de plantenbakken van het terras ook mee. Die nemen nog de meeste ruimte in, ziet ze als een blik in de verhuiswagen werpt. Alles kan er met gemak in. De deuren kunnen dicht. Nee, ze rijdt niet mee, de instructies voor wat waar gezet moet worden zijn duidelijk genoeg, dat kunnen de verhuizers zonder haar.

Nu is het tijd om afscheid te nemen en met aandacht dit huis te verlaten. Van boven naar beneden gaat ze langs alle kamers, hier en daar streelt ze een deurpost of een vensterbank. Alle deuren laat ze open, ze voelt nog even of de ramen dicht zijn en controleert voor ‘t laatst of de kasten echt leeg zijn. In de keuken wil ze nog een glas water drinken, lacht hardop als ze in de kast geen glas meer vindt, maakt een kommetje van haar handen, vult het met water en slurpt het vocht naar binnen. Ze verschuift de bloemen in de vaas voor de nieuwe bewoners, legt de welkomstbrief ernaast, stopt het zakje aarde uit de tuin in haar tas, sluit de voordeur en wandelt de oprit af. Net op tijd realiseert ze zich dat ze nu linksaf moet. Precies dan komen de tranen en de herinneringen aan ruim veertig jaar wonen in het huis dat ze nu achter zich laat. Daar stapte ze indertijd met Gerdien hand in hand de drempel over, precies tegelijkertijd. Dat weet ze nog. Gek, dat ze toen geen woorden voorhanden hadden, ze keken elkaar alleen aan. Die blik, vol van verlangen, die kan ze zo weer oproepen.

Dit appartement is haar onderkomen voor de rest van haar leven, dit is de plek waar ze zal sterven of vanwaaruit ze, misschien via een ziekenhuis, in een hospice belandt. Om na haar dood terug te keren en hier te worden opgebaard in de goedkoopste kist denkbaar. Zo staat het in haar testament. Moet ze nog toevoegen waar ze dan wil staan? Laat maar. Maartje en Evert lossen dat prima op. 

Voor het eerst heeft ze nu een woning voor zichzelf. Het is vreemd, om niet te zeggen beangstigend, vanaf nu over alles zelf te mogen, te móéten beslissen. Nooit is Gerdien er om te zeggen dat die kleur geen goed idee is, of haar te behoeden voor een malle aankoop. Gek genoeg gaat het allemaal vanzelf. Deze flat is strakker ingericht. Is het de tijdsgeest, de nieuwe levensfase of heeft ze als ze op zichzelf woont een andere smaak? Het doet er niet toe, het is heerlijk. Het appartement is van alle gemakken voorzien. Aan de overkant staat een enorme Japanse esdoorn, die nu donkerrood is. Alsof ze thuis is. Thuis? Dit is toch haar thuis? 

Buiten staan de mooie meeverhuisde planten, de meeste nog door Gerdien langgeleden in de grote bakken gezet. Ze zijn dichterbij dan ooit. Haar dierbaar erfgoed dat zich hier metéén thuis lijkt te voelen. Elke ochtend rond acht uur is ze hier te vinden, in de ene hand een snoeischaar in de andere een krabber. Sinds ze hier woont draagt ze geen handschoenen meer als ze met de planten bezig is. Met haar blote vingers trekt ze onkruid weg bij de Agapanthus, praat zachtjes. ‘Je hebt alweer een bloem gemaakt. Het zijn er al vijftien. Dankjewel.’ De Annabel krijgt extra water uit de gieter. ‘Daar was je wel aan toe hè? Je bent een echte slurper.’ Aan de voet van de witte klimroos hangt een bijna vergaan plastic stripje, ze moet goed kijken wat erop staat: ‘Guirlande d’amour’. Dit heeft Gerdien bedacht. ‘Ach…’ Met vuile vingers veegt ze haar ogen droog.

De stilte die valt als ik klaar ben met lezen is ontroerend.

Tot slot. Wat leerde ik in deze week? 

  • Me overgeven aan vertragen, het zien als versneller, de tijd nemen. Hiermee heb ik een begin gemaakt. 
  • Werken met andere personages en perspectieven. Mijn rug als personage, de tas van Agnes, de planten op het balkon en de dieren.
  • Schrijven vanuit nieuwe perspectieven. Vanuit de stam van een boom, een plant of misschien wel vanuit het skelet van een varken.  
  • Van Ego naar Eco. De impact van deze ambitie doorgronden. Hoe aards wil ik het maken?
  • De witregel beter gebruiken. 
  • Deze week heb ik me overgegeven aan vertragen en aan de wens om meer fysiek te schrijven. Heb zelfs met een nieuw genre geoefend. Horror komt zeker terug in mijn werk.
  • Niet alleen leerde ik over schrijven, het schrijverschap. Ik ontdekte veel over mezelf, over mijn manier van ouder worden, ouder zijn, over hoe ik omga met fysieke ongemakken, me verhou tot de natuur en buitenzijn en natuurlijk over angsten die me zomaar te pakken nemen.
  1. Master your story.nl ↩︎
  2. De wand, Marlen Haushofer, Bzztôh, 1987. Vertaling Ria van Hengel. In Theaterkrant een mooie recensie met als kop ‘Uitputtende aarde dwingt Chris Nietvelt tot krachtig aards spel’. https://www.theaterkrant.nl (10 maart 2025) ↩︎
  3. Nomad Land, Cloë Zhao, Train dreams, Clint Bentley ↩︎
  4. De jaren, Annie Ernaux, 2020, Arbeiderspers. Vertaling, Rokus Hofstede
       De levende berg, Nan Shepard, 2020, Arbeiderspers  
       Pelgrim langs Tinker Creek, Annie Dillard, 2019. Vertaling, Henny Corver kreeg voor de vertaling de Filter vertaalprijs. Boek is uitverkocht, mogelijk 2dehands via Boekwinkeltjes.nl ↩︎
  5. Deze tekst is nog lang niet af, is alweer gewijzigd nu ik dit schrijf (20 augustus 2026). Ergens in 2027 verschijnt De aarde laat zich niet dwingen.  ↩︎